Hepimizin malumudur ki içinde bulunduğumuz coğrafyanın kaderi “kaf” ile değil, “kef” ile yazılmıştır. Bu topraklarda savaş, kriz ve çatışma hiçbir zaman “seferi” birer misafir olmamış, aksine bu coğrafyanın en kıdemli mukimleri olarak kök salmışlardır. Şüphesiz bu trajik tablonun arka planı, sosyal bilimlerin neredeyse tüm disiplinlerini kapsayan çok boyutlu bir nedenler silsilesine dayanmakta.
Öte yandan, Mirjam E. Sørli, Nils Petter Gleditsch ve Håvard Strand tarafından 2005 yılında yayımlanan ‘Why Is There so Much Conflict in the Middle East?’ başlıklı makale, bölgenin kendine özgü kültürel, siyasî, dînî ve iktisadi kodları gereği ontolojik bir kaos ve yoksulluk havzası olduğunu savunan Ortadoğu İstisnacılığı yaklaşımına karşı çıkarak, bir bakıma yukarıdaki satırlarıma okkalı bir reddiye yapıyor. Ne var ki, mezkûr makalenin sunduğu ikna edici ampirik veriler, ezberimizdeki oryantalist şablonun yeniden gözden geçirilmesini mecbur kılsa da Ortadoğu’nun yakıcı gerçeği yerli yerinde duruyor.
Türkiye ise bu yakıcı gerçeğin uzaktaki seyircisi değil; aksine ocağını bu ateş çemberinin tam kalbine kurmuş, bölgeden yükselen barut kokusunu her dem genzinde hisseden bir ülke. Hâliyle Ortadoğu’da patlak veren her kriz, yalnızca sınır hatlarımıza dair bir güvenlik meselesi olarak kalmıyor; diplomatik temsilden iktisadî tedbirlere, iç siyasetteki dengelerden iktidar ile muhalefet arasındaki güç simetrisine kadar her şeyi formatlayan bir dinamiğe dönüşüyor. İşte tam bu noktada siyaset bilimi literatürünün 1950’lerde tartıştığı bir husus, karşımıza çıkıyor: Kamuoyunun dış politika konusundaki algıları önemsenmeli midir?
Siyaset Bilimci Ole Holsti’nin “Lippmann-Almond Konsensüsü” olarak tarif ettiği argümana göre, kitlelerin dış politika tasavvurlarında ne bir derinlik ne de asgari bir tutarlılık mevcuttur. Bu yaklaşım, seçmenlerin, karmaşık jeopolitik satranç karşısında bütünüyle bilgisiz ve hazırlıksız olduğunu ve anlık-irrasyonel reflekslerin siyaset yapım sürecinde dikkate değer bir karşılıklarının bulunmadığını öne sürer. 1970’lere kadar hayli popüler olan bu görüş, zaman içerisinde yapılan çalışmalarla -bilhassa William Caspary’nin 1970 yılında yayımladığı “The ‘Mood Theory’: A Study of Public Opinion and Foreign Policy” başlıklı çığır açıcı makalesiyle- yanlışlanmıştır.
Kuşkusuz ortalama bir seçmen, dış politikadaki gelişmeleri değerlendirebilecek bilgi düzeyinden mahrumdur. Seçmenlerin dış politikaya dair müktesebatlarını ölçen çalışmalar, ciddi bir bilgisizlik tablosu çizmektedir. Dış politikanın çok katmanlı yapısı ve diplomatik hamlelerin müstakbel yansımalarını öngörmenin zorluğu da göz önüne alındığında, seçmen kitlesinin bu süreçleri rasyonel ve doğru bir biçimde yorumlaması pek mümkün görünmemektedir. Mamafih, seçmen kitlelerinin dış gelişmelerdeki muhakeme yetersizliği, siyasî partiler için aslında elverişli bir siyasal mobilizasyon alanı sunmaktadır.
Şöyle ki, seçmenler, gündelik hayatlarına doğrudan temas eden meselelerde dahi kanaatlerini nesnel veriler yerine, aidiyet hissettikleri partinin yahut liderin prizmasından geçerek şekillendirir. Keza 2000’li yıllardan sonraki siyaset bilimi literatürü, seçmenlerin ekonomik gidişata dair değerlendirmelerinin bile rasyonel göstergelerden ziyade partizan aidiyetler doğrultusunda inşa edildiğini çarpıcı biçimde ortaya koymaktadır. Bu durum, dış politikayı salt bir diplomasi alanı olmaktan çıkararak; siyasî partiler nezdinde mevcut tabanı konsolide etmeye, seçmenle bağ kurmaya ve kararsız kitleleri ikna etmeye matuf stratejik bir siyasallaşma enstrümanı hâline getirmekte. Nitekim Robert Putnam, “Diplomacy and Domestic Politics: The Logic of Two-Level Games” başlıklı makalesinde de dış politikanın siyasallaşma potansiyeline vurgu yapar ve dış politikadaki bir hamlenin iç politikadaki güç dengelerini değiştirme maksadıyla kullanılabileceğini de ekler.
Türkiye’deki siyasî iklimde; dış politika ile iç siyaset arasındaki bu organik sinerji hattını maharetle yöneten, bu zemini her yokladığında hanesine bonus ekleyen bir iktidar pratiğine mukabil; bu stratejik denklemi bir türlü kuramayan, kurmaya teşebbüs ettiğinde ise kendi kurgusunda tökezleyen bir muhalefet tablosu mevcuttur. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın siyasal pratiklerine bakıldığında, dış politika sadece sınır ötesiyle iltisaklı bir strateji değil, aynı zamanda içerideki yankı odalarını besleyen ve partizan sadakatleri tahkim eden bir retorik membaıdır. Zira seçmen için dış meseleler, steril birer diplomatik prosedür ve veri olmaktan çıkıp kolektif kimlik aidiyetinin hararetiyle yoğrulan sembolik bir varoluş sahasıdır. İktidar bu harareti ustalıkla siyasî sermayeye tahvil ederken; muhalefet, rasyonel eleştiri ile millî hassasiyetler arasındaki o ince çizgide dengeyi kaybetmekte ve her hamlesinde iktidarın değirmenine su taşıyan bir stratejik körlüğe sürüklenmektedir.
Bölgesel krizler ve çatışma dinamikleri karşısında Türk muhalefeti, adeta kronik bir siyasal felç durumu yaşamaktadır. İktidarın, dış politikayı kimi zaman haklı, kimi zaman mübalağalı gerekçelere dayandırarak her daim beka parantezine alması, dış meseleleri iç siyasetin ana kaldıracı hâline getirmektedir. Bu muktedir rutini, muhalefetin hareket alanını geometrik bir hızla daraltmakta, onu jeopolitik altüst oluşlar karşısında ne yöne kaçacağını bilemeyen bir far görmüş tavşan ataletine sürüklemektedir. Bölgede herhangi bir kriz patlak verdiğinde şu mekanizma tavizsiz bir biçimde işlemeye başlar:
- Bilgi Asimetrisi ve Dışlanma: Kriz anlarında kamuoyu, gayriihtiyari bir refleksle yalnızca devlet aygıtını kontrol eden iktidarın sesine kulak kesilir. Devletin elindeki istihbari ve operasyonel bilgi ağından mahrum kalan muhalefet, bir anda oyun dışı kalarak tabir caizse Yalova Kaymakamı statüsüne mahkûm olur; elinde sadece iktidarın servis ettiği kadar bir gerçeklik kalır.
- Gündemin Güvenlikleşmesi: Güvenlik kaygıları kolektif bilincin merkezine yerleştiği an, muhalefetin bayraktarlığını yaptığı ekonomik kriz ve toplumsal sorunlar bir anda tali mevzulara dönüşür. Öyle ki, muhalif seçmen dahi kendi temsilcilerine karşı insiyaki bir sansür uygulamaya başlar. Tüm siyasal alanı kapsayan beka söylemi, hayatın rutin akışına dair her türlü eleştiriyi kamuoyunun kör noktasına iter.
- Meşruiyet Alanının Genişlemesi: İktidar, bu kriz iklimini bir fırsata çevirerek normal şartlarda muhalefetin gündeminden düşürmediği ve kıyasıya eleştirdiği Terörsüz Türkiye Süreci gibi radikal adımları bile hızla meşrulaştırabileceği bir imkân zemini yakalar.
Esasen yukarıda resmedilen manzaranın -tamamen olmasa da- siyasetin doğasına içkin bir boyutunun bulunduğunu da teslim etmek gerekir. Nihayetinde iktidar ve savaş, eş zamanlı bir antropolojik maziye sahip iki kadim olgudur. Dahası, Türk siyasal kültüründeki “kol kırılır yen içinde kalır” düsturu, dış politika söz konusu olduğunda yerleşik bir refleks olarak tecelli etmekte. Özellikle böyle bir otoriter dönemde, iktidarın tezlerine yöneltilen her eleştiri, meşru tenkit sınırlarından hızla çıkarılarak gaflet ile ihanet arasındaki o tekinsiz bölgeye itilmekte. Bu siyasal mukadderat, muhalefet için alternatif bir söylem geliştirmeyi adeta bir mayın tarlasında yürümeye dönüştürmekte.
Öte yandan, bu mayın tarlası tasviri, muhalefetin dış politika özelindeki stratejik sağırlığına ve vizyon körlüğüne refakat eden konforlu bir mazeret olarak görülmemelidir. Türk siyasal hayatının hafızası yoklandığında; dış politikadaki hikmet-i hükûmet tavrına mukavemet gösteren ve ana akım paradigmanın dışına çıkabilen cesur bir itiraz damarının varlığı açıkça görülür.
Mesela Millî Görüş geleneği ve Necmettin Erbakan, devletin sârî ve carî bir iman hâline getirdiği batılılaşma idealine ve Avrupa Birliği hedefine karşı en sert itirazları sistem içerisinden yükseltebilmiştir. Benzer şekilde Milliyetçi Hareket Partisi ve Alparslan Türkeş, yerleşik dış politika kabullerini sarsmaktan geri durmamıştır. Bu aykırı ama etkili çıkışların güncel ve somut örneği ise Zafer Partisi Genel Başkanı Ümit Özdağ’ın sığınmacı meselesi üzerinden kurduğu diskurdur. Özdağ, iktidarın Suriye politikasını soyut bir güvenlik tartışmasından çıkarıp sosyoekonomik bir vaka olan sığınmacılar üzerinden somutlaştırarak, bu mayın tarlasında herkesin geçebileceği bir güzergâh açmış ve buradan kayda değer bir siyasal semere devşirmeyi başarmıştır.
Aslında Özdağ’ın bu münferit ve kısmi başarısının parlamentoda yer alan muhalefet partileri için pozitif bir emsal teşkil etmesi gerekirdi çünkü bugün dış politika, dünden çok daha hayati bir konuma yerleşmiştir.
İkinci Dünya Savaşı sonrasının o nispeten stabil ve öngörülebilir barış iklimi artık bir nostaljiden ibarettir. Kurumların felç olduğu, yapıların altüst edildiği ve jeopolitik bir belirsizliğin kural hâline geldiği bir ara dönemden geçiyoruz.
Dolayısıyla dış politika, artık teknokrat boyutun ötesine geçerek, her zamankinden çok daha siyasal ve doğrudan iç siyasete müdahil bir karaktere bürünmüştür. Gelinen noktada dış politika; sadece devletlerarası protokollerin yürütüldüğü bir temsil düzlemi olmaktan çıkmış; mutfaktaki yangından sokaktaki huzura kadar, seçmenin gündelik hayatını doğrudan belirleyen en temel vaat mecrası hâline gelmiştir. Artık dış politika, soyut bir devlet meselesi değil, partilerin halka sunduğu güvenlik ve refah teminatının bizzat kendisidir.
Diğer bir ifadeyle Türk muhalefeti, bir sonraki seçimde ekonomiyi yönetememiş bir iktidarla yarışacağını varsayarken, bölgedeki çatışmalardan ve küresel krizlerden başarıyla çıkmış “muzaffer bir Başkomutan” figürüyle de karşı karşıya kalabilir.
Bu noktada 23. Dönem Çankırı Milletvekili Suat Kınıklıoğlu’nun birkaç gün önce X hesabında yaptığı bir tespiti hatırlatmakta fayda var:
“Muhalefet partilerinin dış politika konusunda kurumsal yapılanmaları yok. Özellikle kriz zamanlarında alternatif politika öneremiyorlar, çünkü hükûmetin yürüttüğü politikalara reaksiyon göstermekle vakit kaybediliyor… Partilerin behemehal dış politika düşünce kuruluşlarına ve/veya politika üretebilecek kurullara ihtiyacı var. Bütün yükü tek bir emekli büyükelçiye yıkmak o büyükelçiye de haksızlık, partilere de.”
Kınıklıoğlu bu teşhisinde tartışmasız haklıdır. Dış politika, emekli bir büyükelçinin muvazzafken söylemeye cesaret edemediklerini emeklilik konforunda dışa vurma hevesine ya da bir uluslararası ilişkiler profesörünün şahsi network’üne hapsedilemeyecek kadar girift ve dinamik bir saha artık.
Bugün ise Türk muhalefetinin en yumuşak karnını, adeta birer tabela dairesi işlevi gören dış ilişkiler başkanlıkları oluşturuyor. Hazineden her yıl milyonlarca lira yardım alan kerli ferli partilerin, bölgeyi ateşe veren krizler kapıya dayandığında, sahanın gerçek uzmanlarından derinlikli bir brifing aldıklarını varsaymak dahi maalesef fazlasıyla iyimser bir ihtimal…