İçinden geçtiğimiz iklim krizini uzun bir süre kutuplarda eriyen buzullar veya Okyanusya’da beyazlayarak ölen mercan resifleri ile zihnimizde canlandırdık. Ancak özellikle 2021’deki büyük Manavgat ve Muğla yangınlarından sonra krizle aramızdaki mesafe azaldı; ‘yeni normal’ haline gelen aşırı sıcaklar, orman yangınları, seller, taşkınlar gibi afetler bizi iklim krizinin gerçekliğiyle yüzleştirdi, yüzleştiriyor.
Ancak bu gerçeklikle nasıl mücadele edebileceğimiz, çıkışın ne olacağı konusunda büyük bir belirsizlik içindeyiz. Yeni bir afetle ‘artık yeter’ diyoruz, olağanüstü önlemler gerektiğini konuşuyoruz, ancak kriz anının geçmesiyle ‘olağan’ düzene hızlıca dönüyoruz.
İklim krizi içerisinde ‘normale dönmek’ demek, krizi yeniden üretmeye denk geliyor. ‘Yara bandı’ çözümler yapısal dönüşümlere kapı aralamıyor. Krizi üreten sistemler dönüşmedikçe afetler ‘doğallaşıyor,’ sanki çok da müdahale edilemezmiş gibi görünüyor ve toplumdaki etkinsizlik ve çaresizlik duyguları büyüyor. Toplumun dezavantajlı kesimleri içinse krizler zaten hiç bitmiyor. İklim krizinin varlığını kabullenme, krizle nasıl mücadele edilebileceği ve yeni bir düzenin tahayyülü konusunda Türkiye toplumu nerede duruyor?
Yakın zamanda yayınlanan iki araştırma bize bu soruya dair ipuçları sunuyor. KONDA Araştırma ve İklim Haber iş birliğiyle yapılan araştırmaya[1] göre toplumun %91’i iklim değişikliğinin olduğuna inanıyor. %88’i Türkiye’de son birkaç yılda doğal afetlerin sıklığının arttığını söylüyor.
MetroPOLL’ün Ocak ayında yaptığı araştırmasından[2] da benzer bir sonuç çıkıyor; toplumun %91’i afetlerin sıklığının arttığını düşünüyor. Krize dair endişe oranı iki araştırmada da aynı, %64. Yani her üç kişiden ikisi iklimle ilgili endişeli olduğunu beyan ediyor.
MetroPOLL araştırmasında kendisini iklim krizi konusunda bilgili olarak tanımlayanlar da %63 gibi azımsanmayacak, ancak krizin ölçeği düşünüldüğünde yetersiz bir oranda. Toplum iklim krizini gördüğü, krize dair kısmen bilgili ve çoğunlukla da endişeli olduğu bir noktada.
Kriz insanları ne kadar harekete geçiriyor peki?[3] MetroPOLL araştırmasına göre su kıtlığı ve kuraklık en çok endişe veren iklim krizi olayları; araştırmaya katılanların %81 gibi büyük bir oranı günlük hayatlarında su tasarrufu yaptıklarını belirtmişler. Tasarruf dışında yapılanlar ise görece daha az ve konfor alanını çok bozmadan yapılanlar. Mesela arabadan vazgeçmek, tüketimi azaltmak, daha pahalı olsa da çevre dostu ürünleri tercih etmek gibi değişikliklere araştırmaya katılanların çoğunun soğuk baktıkları görülüyor.
En çarpıcı sonuç ise et ve süt ürünleri tüketimini azaltmaya hiç yanaşılmaması, sadece %1’lik bir kesim bunu yapabileceğini söylemiş. Toplumsal cinsiyet bu seçimlerde görünür bir şekilde etkili; kadınlar enerji ve su tasarrufuna ve daha az alışveriş ve tüketim yapmaya daha fazla önem veriyor. Erkekler ise toplu taşımaya daha sıcak bakıyor, çevre dostu ürünleri tercih etmeye ve uçakla seyahatten vazgeçmeye daha açık.
Erkeklerin et ve süt ürünlerini azaltmaya kadınlara göre daha olumlu bakmasını ise ayrıca araştırılması gereken bir konu olarak görüyorum, zira son zamanlarda erillik ve et tüketimi arasındaki doğrudan ilişkiyi açığa çıkartan çok sayıda yayın çıkıyor. Toplumsal cinsiyeti perspektifini sınıf, yaş, göçmenlik gibi farklı sosyal yapılarla birlikte ele alan kapsamlı çalışmalara ihtiyaç var, ancak şu haliyle bu sonuçlar şunu çok net ortaya koyuyor: Her ne kadar toplumun önemli bir kesimi iklim değişiminin nedeni olarak insan faaliyetleri ve tüketim alışkanlıklarını görse de, davranışlarını değiştirme konusunda isteksiz veya değiştirse bile bir etkisinin olacağı konusunda umutsuz.
Bu sonucun insanların konfor alanlarına veya ‘lükslerine’ sıkı sıkıya bağlı olmasından daha çok, bireysel etki alanlarının kısıtlı olduğuna dair algılarıyla ve deneyimleriyle ilgili olduğunu düşünüyorum. Türkiye’de siyasetin seçimden seçime oy vermeye sıkıştığı bir politik ortamda bireylerin bir şeyleri değiştirme güçlerine dair soru işaretlerinin olması anlaşılır. Burada ‘bana ne’ciliktense, ‘ne değişecek ki’ umutsuzluğu olduğunu görmek gerekir.
Öncelikle kendisini kollamak, mesela giderlerini azaltmak öne çıkar. ‘Ötekileri yapmıyorsa ben neden yapayım ki’ gibi bir hesap yapılır ve birey kendi –şimdilik– konforlu sınırlarına bağlı kalır.
Sosyal bilimler literatürü iklim kriziyle mücadelede bireylerin davranış değişikliğine odaklanırken yapısal eşitsizliklere özellikle bakılması gerektiğini söyleyen sayısız çalışma ile dolu. İnsanların çöplerini ayrıştırmamaları, araba yerine bisiklete binmemeleri, yavaş moda ürünlerini tercih etmemeleri bireysel tercihlerle ilgili olduğu kadar, yoksullukla, toplumsal cinsiyet ve etnik eşitsizliklerle, engelli-dışlayıcı sistemlerle ilgilidir. Bireysel ve kolektif çözümler birbirinden ayrı düşünülemez.
İklim krizi konusunda tutarlı, sistematik ve rehberlik edecek bir siyasal irade olmaması insanların değişime direnmesinin başka önemli bir kaynağını oluşturuyor. AKP hükümetinin doğa kıyımına yol açan politikalarını aksatmadan sürdürmesi –son olarak Akbelen’de çıkartılan acele kamulaştırma kararında olduğu gibi– hükümetin iklim kriziyle mücadele için attığı her adımı sorgulanabilir hale getiriyor. MetroPOLL araştırmasına katılan üç kişiden ikisi, hükümeti iklim krizi ve çevre sorunlarıyla mücadelede başarısız buluyor. Bu tablo aynı zamanda araştırmaya katılan AKP seçmeninin tercihini de yansıtıyor, yani AKP kendi seçmeni nezdinde bile çevre konusunda total bir rıza üretememiş durumda.
İktidarın ortağı MHP seçmenleri bu konuda ikiye bölünmüşken, DEM Parti seçmenleri muhalefet kitlesine katılarak hükümeti başarısız bulduğunu belirtmiş. Kısacası hükümetin bıraktığı iklim kriziyle mücadele boşluğunu, yönsüzlüğünü ve tutarsızlığını insanlar görüyor ve değişimin ne yönde olabileceği ve kendi rolleri konusunda karanlıkta kalıyorlar.
AKP’nin çevre ile ilgili yıkıcı politikalarının ardındaki temel mazereti kalkınmacı yaklaşımı olageldi. Ancak bu araştırmada bana göre en çarpıcı sonuç, bu yaklaşımın artık insanların gözünde geçerliliğini kaybetmesi ve çevre süzgecine takılması. 2000’lerde ‘su akar Türk bakar’ diyerek başlatılan HES projelerini, ormanların parsel parsel bölünmesi, maden ve turizm şirketlerine kiralanması, nihayetinde de yangınlara karşı kırılgan hale getirilmesi izledi. Köylüler topraklarından çıkartıldı. Bütün bunların daha büyük bir Türkiye için yapılması gereken fedakarlıklar olduğu söylenegeldi.
Ancak iklim krizi gölgesinde bu kadar yaygın ve derin bir yıkımın toplum tarafından onaylanmadığı ortada. Toplumun yarısı kalkınma projelerinin çevreye zarar verdiğini, %25’i de kısmen zarar verdiğini düşünüyor. Başka bir deyişle sadece beş kişiden biri çevreye zarar verilmediğini söyleyebiliyor.
Devam sorusu daha da önemli; projelerin çevreye zararı ne kadar gözetilmeli sorusuna, %26’lık bir kesim tamamen gözetilmeli, gerekirse proje yapılmamalı diyorken, %60’lık bir büyük kesim zararın en aza indirilmesi ve çevre gözetiminin öncelikli olması gerektiğini söylüyor. Daha net ifade etmek gerekirse, toplum nezdinde kalkınma için çevrenin feda edilmesi bakış açısı artık geride kalmış durumda. Bu konuda parti seçmenleri arasında neredeyse bir konsensus var; zarar varsa da katlanılmalı diyen %6’lık bir dilimin içerisinde en ağırlıklı olanlar AKP seçmeni, bu görüşe en fazla karşı çıkanlar da DEM Parti seçmeni. Bu tablo karşısında AKP’nin önümüzdeki günlerde, özellikle de Antalya’da düzenlenecek 31. Birleşmiş Milletler İklim Zirvesi (COP) toplantısı öncesinde, ‘yeşilci’ bir görüntüyü öne çıkaracağını tahmin etmek zor değil.
Araştırma içerisindeki önemli sorulardan bir tanesi de ormanlarda yeni madenler açılmasını destekliyor musunuz sorusu. Bu konunun seçmenler nezdinde Akbelen ormanlarında yaşananlardan ayrı düşünülemeyeceğini de biliyoruz. Yukarıdaki sonuçlarla paralellik gösterecek şekilde, araştırmaya katılanların %62’si desteklemiyorum demiş. MHP seçmenlerinin önemli bir kısmı da muhalif partiler gibi düşünürken, AKP seçmenleri desteklememekle şartlı desteklemek (‘şartlara bağlı destekleyebilirim’) arasında yoğunlaşmış. Kesinlikle destekliyorum diyenler de yine AKP seçmenleri arasında çoğunlukla, onu MHP seçmenleri takip ediyor.
Madenciliğin verdiği zararı özellikle Akbelen’den sonra örtmek daha da güç. 2023’ten itibaren gün be gün dinamitlenerek yok edilmeye çalışılan bir Akbelen ormanı ve onu koruyan, onunla yaşayan köylüler. Ormanlarını kaybettikten sonra şimdi de evleri, zeytinlikleri, tarlaları için acele kamulaştırma kararı çıkartılmasıyla mücadele etmek durumunda kalmaları artık ne akla ne vicdana sığıyor.
Geçen gün yaşam alanlarını korumak için mücadele eden kadınlardan birinin evinin yanına çekilmiş dikenli telleri gösterdiği bir videosunu gördüm. İki yıl önce Akbelen’de gördüğüm haliyle karşılaştırınca, sanki üzerinden yirmi yıl geçmiş gibiydi; saçları ağarmış, yüzü çökmüş. Videoyu görür görmez düşündüm; Robert Nixon’ın ‘yavaş şiddet’ kavramı bu değilse nedir?
Nixon, afetlerin yıkıcı etkileri görünürken; iklim krizi, zehirli atıklar, ormansızlaşma ve savaş kirliliği gibi süreçlerin şiddetinin yavaş ve çoğu zaman görünmez biçimde ilerlediğini söylüyor. Yoksul, mülksüzleştirilmiş, yerinden edilmiş kesimler bu şiddete daha çok maruz kalıyor. Akbelen’de en sık görünen rahatsızlığın Koah olması da şaşırtıcı olmuyor.
Yavaş şiddetin kol gezdiği, kalkınmacılığın pembe yalanlarına bile kimsenin artık kanmadığı bir ortamda insanların var olan alışkanlıklarına tutunması daha anlaşılır. İklim krizine dair araştırmalar toplumun artık iklim krizini kabul ettiğini ve ormanlardaki yıkımlar gibi bazı uygulamaların durması gerektiğini düşündüğünü gösteriyor. Ancak daha büyük ölçekteki bir dönüşüm için aranan vizyona ise henüz ulaşılamıyor. Yeni bir siyasetin, işe iklim krizini merkezine alarak başlaması gerekiyor.
[1] Araştırmaya iklimhaber.org’un websitesinden erişilebilir: https://rapor.iklimhaber.org/wp-content/uploads/2026/02/IklimHaber_2026_Final.pdf#page=5.09
[2] Araştırmaya MetroPOLL’un websitesinden erişilebilir: https://metropoll.com.tr/upload/content/files/1933-iklim-ve-cevre.pdf
[3] Yazımın bundan sonraki kısmına gündelik hayatla ve kalkınma politikalarıyla ilgili sorular sorduğu için MetroPOLL araştırması ile devam edeceğim. KONDA ve İklim Haber araştırması sonuçlarını Ümit Şahin ve Doğanay Tolunay çok incelikli bir şekilde değerlendirmişlerdi.