Habitat Derneği’nin Infakto RW ortaklığıyla 2017’den bu yana yayımladığı “Türkiye’de Gençlerin İyi Olma Hali Araştırma Raporu”nun altıncısı yayımlandı. Bu yıl araştırma, 9–24 Ekim 2025 tarihleri arasında 33 ilde, 18–29 yaş arasındaki 1.403 gençle yüz yüze görüşmeler aracılığıyla yürütüldü.
2023’te yayımlanan beşinci raporu yine Daktilo1984’te yazdığım bir makale ile değerlendirmiştim. Altıncı raporda ise raporun hazırlanma sürecini koordine etmiş biri olarak çıkan verileri okumak benim için hem tanıdık hem şaşırtıcı geldi. Tanıdık, çünkü kronik sorunlar yerli yerinde duruyor. Şaşırtıcı çünkü bazı göstergelerde kısmi bir toparlanma var. Verilere bütüncül bir yaklaşımla bakınca bu toparlanmanın üzerine inşa edilebilecek bir zemin var mı, yoksa bu toparlanma geçici bir nefes mi, onu ise henüz bilmiyoruz.
“Kısmi Toparlanma” Gerçek mi, Yanılsama mı?
Raporun en dikkat çekici bulgusu yaşam memnuniyetinin 2023’teki düşük noktadan toparlanmaya başlaması. 2017’de %70,8 olan memnuniyet oranı her yıl geriledi; 2021’de %50’ye indi, 2023’te aynı yerde sabit kaldı. 2025’te ise %54,4’e yükseldi. Bu 8 puanlık artış ilk bakışta olumlu görünse de 2017 düzeyinin hâlâ 17 puan gerisinde olduğumuzu hatırlatmak gerekiyor.
Yani gerçek bir toparlanmadan değil, dip noktadan hafifçe çıkıştan söz ediyoruz. Başka bir deyişle gençler bugünden biraz daha memnun ama yarına dair belirsizlik varlığını sürdürüyor. Birinin toparlanıp diğerinin toparlanmaması, iyileşmenin yapısal değil konjonktürel olduğunu karşımıza çıkarıyor.
Çalışma durumuna göre baktığımızda ise tablo çok daha keskin bir şekilde ayrışıyor. Çalışan gençlerin %58,1’i, öğrencilerin %54,6’sı yaşamından memnunken, iş arayan gençlerde bu oran %27,2’ye düşüyor. Memnuniyette yer alan temel belirleyici unsurun işe sahip olup olmama olması, Türkiye’de gençlerin refahının ne kadar istihdam eksenli şekillendiğini ortaya koyuyor.
İş Kaygısı Azalmadı, Yön Değiştirdi
İstihdam meselesi bu raporda da hem en belirleyici hem de en karmaşık tema olmayı sürdürüyor. 2025 itibarıyla gençlerin %44’ü tam zamanlı, %4’ü yarı zamanlı çalışmakta; %52’si ise çalışmamakta. Bu tablo tek başına değerlendirilse bile ciddi bir kırılganlığa işaret ediyor, ancak asıl sorun bu sayıların ardındaki dinamiklerde gizli.
İş bulma kaygısı beşinci raporda %77,1 ile zirveye çıksa da 2025’te bu oran %71,9’a geriledi. Bir iyileşme olsa da hâlâ her on gençten yedisinin iş bulmayı zor gördüğü bir tablodayız. Üstelik bu kaygı farklı gruplara göre dramatik biçimde farklılaşıyor: İş arayan gençlerde %93,9’a, ev gençlerinde ise %81,2’ye çıkıyor. Piyasanın dışında kalan gençler için iş kaygısı soyut bir endişe değil, günlük hayatın bir parçası haline geliyor.
Girişimcilik: Umudun Son Kalesi Sarsılıyor
Bu raporda beni en çok düşündüren veri, girişimcilik eğilimindeki dramatik düşüş oldu. 2017’de gençlerin %62,9’u kendi işini kurmak istiyordu. Bu oran 2019’da %50, 2021’de %47,9 iken 2023’te %47,9’da sabit kaldı, 2025’te ise %35,8’e geriledi. İş bulmak zor, ücretler yetersiz, nepotizm yaygın derken kendi işini kurmak umudun son kalesi gibiydi. Son dönemdeki belirsizlik ortamı, girişimcilik motivasyonunu etkilemiş görünüyor.
Bu düşüşün tek tip olmadığını görmek de önemli. Girişimcilik eğilimi erkeklerde %42,9, kadınlarda %28,7 düzeyinde; 18–23 yaş grubunda %40,3, 24–29 yaş grubunda ise %32,4. Yaş ilerledikçe ve gerçeklikle daha fazla temas arttıkça hayal de kırılıyor. Ev gençlerinde ise bu oran yalnızca %20,9.
Girişimcilik eğiliminin bu denli hızla gerilemesi yalnızca bireysel bir tercih değişikliği değil, sosyal hareketliliğin temel kaynaklarından birinin kapanmaya başladığının işareti. İstihdama dahil olamayanların, en azından kendi işlerini kurarak ekonomik bağımsızlığa erişebildiği bir dinamikten söz ediyorduk. Bu dinamiğin zayıflaması, gençleri ne çalışan ne de girişimci olabilecekleri, yalnızca bekleyecekleri bir konuma götürüyor.
Maddi Kırılganlık: Geçici Değil, Yapısal
Maddi durumdan memnuniyet 2017’deki %61’den 2025’te %40,4’e gerilemiş. Gençlerin yalnızca %18,3’ü kendini “iyi durumda” görürken 2017’de bu oran çok daha yüksekti. Kendini “orta halli” olarak tanımlayanların oranı ise 2017’deki %60,5’ten 2025’te %42,3’e düşmüş. Bu sıkışma, orta gelir grubunun erimesiyle paralel gidiyor.
Göreli yoksunluk belki de bu raporun en çarpıcı verisi. 2017’de %66 olan bu oran 2025’te %84’e ulaşmış. İş arayan gençlerde bu oran %97,9, öğrencilerde %93,7, ev gençlerinde %89,1. Çalışan gençlerin bile %74,6’sı ihtiyaç duyduğu gelirin altında yaşıyor. Gençlerin ortanca kişisel geliri 10.001–30.000 TL aralığındayken ihtiyaç duydukları geliri 30.001–50.000 TL olarak belirtmesi, bu açığın ne kadar yapısal olduğunu gösteriyor.
Gelir-gider dengesizliği somut davranışlara yansıyor. Gençlerin %49,2’si son bir yılda gelirinin harcamalarını karşılamadığını söylüyor. Bu durumda ne yapıyorlar? %24,8’i harcamalarını kıstı, %19,6’sı tüketici kredisine başvurdu, %15,2’si tasarruflarını bozdurdu. Gençlerin %35’inin kredi kartı borcu, %18,8’inin tüketici/ihtiyaç kredisi borcu var; %18,8’i arkadaşlarına borçlu. Gelecek planlarını ertelediğini söyleyen gençlerin oranı %44,2, maddi sorunlar nedeniyle arkadaşlarından uzaklaşmak zorunda kalanlar %30,5. Son rakam özellikle önemli: Ekonomik kırılganlık sosyal ilişkileri de dönüştürüyor.
Tasarruf tablosu ise bu ekonominin karakterini yeterince özetliyor. Tasarruf yapabildiğini söyleyen gençlerin oranı yalnızca %26,3. Bu grubun %75,6’sı birikimlerini altında, %45,9’u dövizde değerlendiriyor; yaklaşık üçte biri kripto varlıkları tercih ediyor. Tasarrufun temel amacı sorulduğunda %82 acil durumlara karşı güvence oluşturmak yanıtını veriyor. Bu bir refah ekonomisinin değil, hayatta kalma ekonomisinin portresini çiziyor.
Her Şey Birbirine Bağlı: Ekonomi, Psikoloji, Sağlık
Sağlık memnuniyeti 2019-2023 döneminde yüksek ve görece istikrarlı seyrederken 2025’te tüm gruplarda belirgin bir düşüş yaşandı. 2023’te genel memnuniyet oranı %87 civarındayken, 2025’te %72,3’e geriledi. En keskin düşüş iş arayan gençlerde: Bu grupta sağlık memnuniyeti %84’ten %60,4’e indi. Ekonomik belirsizlik bedensel ve mental sağlık algısına doğrudan sirayet ediyor.
Fiziksel sağlık göstergeleri görece iyi durumda olsa da psikolojik tablo ciddi uyarılar veriyor. Gençlerin beşte biri son dört haftada sık veya çok sık uykusuzluk (%21,2), bitkinlik (%20,1) ve mutsuzluk (%19,4) yaşadığını belirtiyor. Her beş gençten biri sorunlarının üstesinden gelememe hissi taşıyor (%18,6); her altı gençten biri kendine güven kaybı yaşıyor (%17,9). Sağlık sorunları nedeniyle günlük sorumluluklarını aksatanların oranı düşük (%5,4) — bu da gençlerin sağlık problemlerine rağmen işlevselliğini sürdürmek zorunda kaldığını, yani kronik bir yük altında yaşadığını gösteriyor.
Raporun önemli bir katkısı, bu psikolojik yükün kaynağını netleştirmesi. Ekonomik kırılganlık psikolojik baskıyı, psikolojik baskı sağlık algısını, sağlık algısı ise genel yaşam memnuniyetini etkiliyor.
Yurt Dışına Gitmek: Göç Eğilimi Yeniden Şekilleniyor
Beşinci raporda başka bir ülkeye yerleşme isteğinin %43,3’e yükseldiğini ve bunun önemli bir uyarı işareti olduğunu yazmıştım. 2025’te bu oran %27,8’e gerilemiş. Bu düşüş ilk bakışta güven verici ama gerçekçi olmak gerekiyor. Yurt dışına gitmek isteyen gençlerin %35’i bu planını gerçekleştirebileceğine inanmıyor. Yani arzu azalmamış; “zaten gidemem” fikri egemen olmaya başlamış olabilir.
Eğitimine başka bir ülkede devam etme isteği verisi bu yorumu pekiştiriyor. Öğrenciler arasında bu oran %41,9’a ulaşıyor. Çalışan gençlerde ise hem eğitim hem yerleşim isteği belirgin biçimde düşük. Hedef ülkeler de değişmedi: Almanya %27,2 ile ilk sırada, onu ABD (%14,7), İngiltere (%10,7) ve Fransa (%8,4) izliyor. Gençlerin gitmek istedikleri ülkelerin ortak paydası güçlü demokratik kurumlar, yüksek refah standartları ve istikrarlı iş piyasaları.
Siyaset: İlgisizlik Değil, Güvensizlik
Raporun bu bölümü kamuoyunda yanlış yorumlanma riski taşıyan veriler içeriyor. Gençler siyasete ilgisiz değil ama siyasi sisteme güvensiz. Siyasetle “çok ilgilendiğini” söyleyen gençlerin oranı yalnızca %10,3, “hiç ilgili değilim” diyenlerin oranı ise %21,7. Bu tabloya bakıp “gençler apolitik” demek kolaycılık olur.
“Benim gibi insanları temsil eden bir siyasetçi yok” diyen gençlerin oranı %41. “Seçim sonuçlarına etkim olacağına inanmıyorum” diyenlerin oranı %39,6. “Siyasetçilere derdimi anlatmak için erişemiyorum” diyenlerin oranı %56,9. Bu üçlü, sistemik bir temsil krizine işaret ediyor. Siyasi katılımın en yüksek biçimi oy verme %79,9 iken parti üyeliği %5,4, siyasi bir sivil toplum kuruluşuna üyelik %4,6 düzeyinde. Katılım, en düşük maliyetli eylemle sınırlı kalıyor.
Milliyetçilik, sağ-sol ve dindarlık eksenlerindeki veriler de ilginç. Kendini milliyetçi olarak tanımlayanların oranı %45,5 ile en yüksek kimlik kategorisini oluşturuyor. Siyasi sağ %25, sol %29,8 ile birbirine yakın. Gençlerin siyasi eğiliminde milliyetçilik, belirgin biçimde öne çıkıyor.
Dijital Dünyada: Üretici Değil, Tüketici
Gençlerin %95’i her gün en az bir kez internete giriyor. Instagram %83, WhatsApp %79 ile günlük yaşamın merkezinde. Gençlerin %98’i internete akıllı telefonla erişiyor. Dijital dünyanın bu denli içselleştirildiği bir ortamda, dijital yetkinlik oranının yalnızca %28’de kalması, üstelik 2023’e kıyasla 14 puan düşmüş olması, ciddi bir çelişki.
Bu çelişkiyi anlamak için kullanım içeriklerine bakmak yeterli: Gençler interneti en çok dizi/film izlemek ve müzik indirmek için kullanıyor. Yapay zekâ uygulamalarını kullanarak içerik üretebildiğini söyleyenlerin oranı %48. Yabancı dil yeterliliği %15,8, programlama dili bilgisi %22 düzeyinde kalıyor.
Dijital zorbalık verileri de ciddiye alınmalı. Son bir yılda her dört gençten biri internette rahatsız edici bir mesaj aldığını belirtiyor. Fotoğrafıyla ilgili olumsuz yorum alanların oranı %24, fikirlerinden dolayı dışlananlar %23. Her beş gençten biri hesabının ele geçirildiğini söylüyor. Dijital güvenlik hem kişisel hem kurumsal bir sorun olarak gündemin üst sıralarına taşınmayı hak ediyor.
Kentte Güvenlik Algısı: İyimser Bir Tablo
Rapora hâkim olan kaygılı tabloda belirgin bir istisna var: Kentlerde güvenlik algısı artmış. Genç erkeklerde kendini güvende hissedenlerin oranı 2023’te %59 iken 2025’te %65’e yükselmiş. Genç kadınlarda ise artış daha belirgin: 13 puanlık bir yükselişle oran %61’e ulaşmış. Bu düzey, 2017’den bu yana yapılan araştırmalarda kaydedilen en yüksek güvenlik algısı.
Gençlerin %77’si yaşadığı kentten memnun, %82’si kendini yaşadığı şehrin hemşerisi olarak görüyor. Kent memnuniyetini en güçlü belirleyen unsur güvenlik algısı ve boş zaman olanaklarına erişim. Kültürel etkinlik, spor imkânları ve komşuluk ilişkileri doğrudan belirleyici değil, gençlerin kent deneyimini gündelik güvenlik ve sosyalleşme olanaklarından kurduğunu gösteriyor.
Ancak bu tablonun gölgesinde kalan bir veri de var: Gençlerin %28’i başka bir şehirde yaşamayı düşünüyor yani iç göç eğilimi sürmekte. İstanbul, İzmir ve Ankara hâlâ en çok tercih edilen şehirler. Kentler arasındaki fırsat eşitsizliği gençlerin yaşadıkları yere duydukları bağlılığı aşındırmaya devam ediyor.
Anomi: Sisteme Olan İnanç Sarsılıyor
Raporda “anomi” kavramıyla ele alınan yani toplumsal güvensizlik, kuralsızlık ve anlamsızlık duygusuyla ilişkili bulgular özellikle düşündürücü. Gençlerin %55,8’i “Merkezi hükümete başvurmanın bir anlamı yok, çünkü onlar sadece kendilerini düşünüyor” ifadesine katılıyor. %54’ü “Bugünlerde insan yarını düşünemeden ancak günü kurtarmaya çalışabiliyor” diyor. %51,9’u sıradan vatandaşların durumunun her geçen gün kötüye gittiğine inanıyor. %50,5’i devlet memurluğuna atanmak için torpilli olmak çalışkan ve bilgili olmaktan önemlidir diye düşünüyor.
Bu veriler salt siyasi bir şikâyetin ötesinde. Yaşamın anlamlılığına, kurallara duyulan inanca ve toplumsal adalet duygusuna ilişkin köklü bir erozyonu yansıtıyor. Anomi düzeyi yükseldikçe yaşam memnuniyetinin düştüğünü gösteren çok değişkenli analizler bu ilişkiyi doğruluyor. Türkiye’de gençlerin “iyi olma hali”nin önündeki en büyük engellerden biri artık yalnızca ekonomik değil, toplumsal anlam ve güven krizi de bu tablonun ayrılmaz bir parçası.
Sonuç: Kırılganlık Devam Ediyor, Çözüm Bekliyor
Altıncı rapor 2023’e kıyasla kısmi bir iyileşmeyi belgeliyor. Ama bu iyileşme ne istihdamın sistemik sorununu çözdü, ne göreli yoksunluğu azalttı, ne psikolojik yükü hafifletti, ne sivil katılımı artırdı, ne de gençlerin geleceğe dair umudunu 2017 düzeylerine taşıdı. O yüzden yazının başında ele aldığım soru bağlamında cevap vermek gerekirse iyileşmeden çok kısmi bir toparlanmadan ve alışmadan söz edebiliriz.
“İyi olma hali” birbirine bağlı eksenlerden oluşuyor. İstihdam maddi durumu, maddi durum psikolojik sağlığı, psikolojik sağlık sosyal ilişkileri ve sivil katılımı etkiliyor; bunların tamamı da anomi duygusunu ve sisteme olan güveni şekillendiriyor. Gençlere yönelik politikalar parçalı, geçici ve sembolik kaldıkça bu döngünün kırılması çok olası değil. Tablonun değişmesi için gençlere yönelik politikaların üç eksen üzerinde yoğunlaşması gerekiyor: İstihdamda yapısal reformlar, gelir-gider dengesini onaracak sosyal koruma mekanizmaları ve gençlerin yalnızca hedef kitle değil, aktif paydaş olarak yer aldığı karar alma süreçleri.
Tüm bu veriler arasında en sessiz ama en kalıcı uyarı işareti şu: Gençlerin Türkiye’ye duygusal bağı %50’nin üzerinde. Bu bağı anlamsız kılmamak için hâlâ vakit var. Altı yıldır ortaya çıkan bu tablo, politikaya dönüşme için gerekli siyasi/toplumsal iradeyi bekliyor.