Aybars Öztuna
Niall Ferguson’un ‘The Square and the Tower: Networks, Hierarchies and the Struggle for Global Power’ kitabını 2017 yılında okumuştum. Aradan on yıl geçti. Bu on yıl içerisinde dünya bir pandemi gördü; devletler sınırlarını kapattı, insanlar evlerine çekildi ama aynı insanlar belki de tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar dijital ağlara bağlandı. Sosyal medya siyasetin, savaşın, ticaretin ve gündelik hayatın daha da merkezine yerleşti. Uzaktan çalışma sıradanlaştı, dezenformasyon uluslararası güvenliğin başlıklarından biri hâline geldi, yapay zekâ birkaç yıl içerisinde teknoloji şirketlerinin laboratuvarlarından çıkarak milyonlarca insanın günlük hayatına girdi. Bütün bunların ardından Ferguson’un kitabına yeniden baktığımda ilk dikkatimi çeken şey şu oldu: Meydan ve Kule yaşlanmamış. Hatta bazı bakımlardan 2017’de olduğundan daha anlaşılır bir kitap hâline gelmiş.
Kitabın temel fikri ilk bakışta oldukça sade. Ferguson tarihi iki farklı örgütlenme biçiminin arasındaki gerilim üzerinden okuyor: hiyerarşiler ve şebekeler. Bir tarafta kule vardır; devlet, ordu, kilise, bürokrasi, şirket, hükümdar, genel müdür, komutan… Emir yukarıdan aşağıya doğru ilerler. Kimin kime bağlı olduğu bellidir. Yetkinin kaynağı nispeten açıktır. Diğer tarafta ise meydan vardır. İnsanlar birbirleriyle konuşur, ilişki kurar, fikirler dolaşıma girer, ittifaklar oluşur, söylentiler yayılır, ticaret yapılır. Buradaki kudret makamdan ziyade bağlantıdan doğar. Bazen resmî bir unvanı bulunmayan kişi, ağın merkezinde bulunduğu için hiyerarşinin tepesindeki kişiden daha fazla tesir sahibi olabilir.
Ferguson’un tarihçiliğe yönelttiği asıl soru da burada başlıyor. Tarihi neden çoğunlukla krallar, başbakanlar, generaller, devletler ve müesseseler üzerinden anlatıyoruz? Bunun sebebi yalnızca onların gerçekten daha önemli olmaları mı? Yoksa geride en fazla belgeyi onların bırakmış olması mı? Devletlerin arşivleri vardır. Ordular kayıt tutar. Şirketlerin organizasyon şemaları vardır. Bakanlıkların yazışmaları dosyalanır. Oysa bir dostluk çevresi, gayriresmî bir fikir topluluğu yahut birbirine mektup yazan aydınlar aynı ölçüde muntazam bir arşiv bırakmaz. Dolayısıyla tarihin bize görünen kısmı ile tarihte gerçekten tesirli olan unsurlar her zaman aynı olmayabilir.
Bence kitabın en kıymetli tarafı tam da bu soruyu sordurmasıdır. Ferguson bize tarihin gizli bir el tarafından yönetildiğini söylemiyor. Bilakis, komplo teorilerinin düştüğü hatadan uzak durmaya çalışıyor. Her ağ gizli değildir; her gizli ağ kudretli değildir ve birbiriyle bağlantılı insanların bulunması dünyanın onlar tarafından yönetildiği manasına gelmez. Ferguson’un peşinde olduğu şey daha basit ama daha mühimdir: İnsanlar arasındaki bağlantıların tarihî neticeler üzerinde ne kadar etkili olduğunu göstermek.
Bu sebeple kitap bizi çok geniş bir tarihî güzergâhta dolaştırıyor. Rönesans ailelerinden Reform hareketlerine, Aydınlanma çevrelerinden banker ailelerine, devrimcilerden casusluk şebekelerine, Henry Kissinger’ın olağanüstü geniş ilişki çevresinden El Kaide’ye ve nihayet Facebook’a kadar birbirinden hayli farklı örnekler aynı çerçevenin içerisine giriyor. İlk bakışta Medici ailesi ile bir sosyal medya platformunun aynı kitapta ne işi olduğu sorulabilir. Ferguson’un cevabı, her ikisinin de insanlar arasındaki bağlantıların nasıl nüfuza dönüştüğünü anlamamıza yardım ettiği yönünde.
Burada Ferguson’un kullandığı ağ teorisi kavramları kitabı sıradan bir tarih anlatısından ayırıyor. Bir ağ içerisindeki herkes aynı derecede önemli değildir. Bazı insanlar çok sayıda bağlantıya sahiptir; bazıları ise normalde birbirine temas etmeyen iki ayrı çevre arasında köprü vazifesi görür. Bir kişinin kudreti, kaç insan tanıdığından ziyade ağın neresinde bulunduğuyla ilgili olabilir. Bilginin hangi düğümden geçtiği, hangi kişinin farklı grupları birbirine bağladığı veya hangi merkez ortadan kalktığında ağın parçalanacağı, klasik teşkilat şemalarında göremeyeceğimiz bir iktidar haritası çıkarır önümüze.
Bu düşünce bugün daha kolay anlaşılıyor. Çünkü artık hemen hepimiz aynı anda birkaç farklı şebekenin içerisindeyiz. İş hayatımız LinkedIn’de, arkadaş çevremiz WhatsApp’ta, fikir dünyamız başka platformlarda, meslekî münasebetlerimiz konferanslarda ve dijital topluluklarda şekillenebiliyor. Bir insanın resmî vazifesi değişmeden nüfuzu birkaç ay içerisinde katlanabilir yahut tam tersine büyük bir makam, gerçek bir etki üretmeyebilir. Organizasyon şeması bize kimin müdür olduğunu söyler; ağ haritası ise insanların gerçekte kimi dinlediğini gösterebilir.
Fakat ‘Meydan ve Kule’ hakkında en çok yanlış anlaşılabilecek nokta, Ferguson’un şebekeleri hiyerarşilere karşı daha demokratik veya daha iyi yapılar olarak sunduğunu düşünmek olur. Kitap tam tersine bu romantizme karşı önemli ikazlar taşıyor. Ağlar özgürleştirici olabilecekleri kadar tahripkâr da olabilir. Bilgi kadar yalan da yayarlar. Yenilik kadar taassup da şebekeler üzerinden büyüyebilir. Bir meydan devrimcilerin örgütlenmesini sağlayabileceği gibi fanatiklerin birbirini bulmasını da kolaylaştırabilir. Üstelik şebekeler ilk bakışta yatay görünseler bile zaman içerisinde kendi seçkinlerini ve merkezlerini meydana getirirler.
Bugünden geriye baktığımda Ferguson’un kitabındaki en önemli meselelerden birinin de bu olduğunu düşünüyorum. 2010’ların başında dijital dünyanın beraberinde daha yatay, daha demokratik ve merkezsiz bir toplum getireceğine dair kuvvetli bir iyimserlik vardı. Aradan geçen yıllar bize daha karmaşık bir tablo gösterdi. Meydan kuleyi ortadan kaldırmadı. Bir bakıma kule meydana indi.
Bugünün büyük dijital platformları bunun en ilginç örneği. Milyarlarca insanın birbirleriyle yatay biçimde iletişim kurabildiği devasa ağlar kuruldu; fakat bu ağların altyapısı son derece merkezî şirketler tarafından yönetiliyor. Yani çağımızın karakteristik müessesesi ne yalnızca kule ne de yalnızca meydan. İkisi giderek birbirinin içerisine geçiyor. Şebeke biçiminde yaşayan fakat hiyerarşik olarak idare edilen yapılarla karşı karşıyayız. Bu açıdan Ferguson’un ortaya koyduğu ayrım, kitabın bazı bölümlerindeki cevaptan ziyade sorduğu soru sayesinde değerini koruyor.
Elbette kitabın zaafı da burada. Ferguson bazen “ağ” kavramını o kadar geniş kullanıyor ki neredeyse bütün insanlık tarihi bir ağlar tarihi hâline geliyor. Aile bir ağdır, ticaret bir ağdır, aydınlar bir ağdır, terör örgütleri ağdır, sosyal medya ağdır, diplomasi ağdır. Kavram her şeyi açıklamaya başladığında bir noktadan sonra hiçbir şeyi yeterince açıklayamama tehlikesi doğuyor. Kitabın yayımlandığı dönemde bazı eleştirmenlerin de işaret ettiği üzere, tarihçilerin gayriresmî ilişkileri ve insan şebekelerini Ferguson’dan önce görmezden geldiğini söylemek de pek mümkün değil. Ağ yaklaşımı tarihçilik açısından bütünüyle yeni bir keşif değildi. Ferguson’un mahareti daha ziyade farklı disiplinlerde kullanılan bu bakış açısını büyük bir tarih anlatısının merkezine yerleştirmekti.
Kitabın bir başka hususiyeti de Ferguson’un neredeyse baş döndürücü genişlikte örnek kullanması. Birkaç sayfa içerisinde yüzyıllar ve kıtalar değişebiliyor. Bu, kitabı son derece okunabilir kılıyor; fakat zaman zaman okuyucuda örneklerin bir tezi ispatlamak için mi seçildiği, yoksa tezin örnekleri birbirine bağlamak için mi kullanıldığı sorusunu doğuruyor. Her tarihî hadisenin ardında bir ilişki ağı bulunabileceği için, başarılı olmuş herhangi bir hareketi sonradan ağ teorisinin kavramlarıyla açıklamak nispeten kolaydır. Daha güç olan, aynı yaklaşımın neden bazı ağların muvaffak olduğunu, bazılarının ise tarihten silinip gittiğini önceden açıklayabilmesidir.
Yine de bu tenkitler kitabın değerini azaltmıyor. Çünkü Meydan ve Kule bana göre bir “her şeyi açıklama teorisi” olarak değil, dünyaya başka türlü bakmayı öğreten bir kitap olarak okunmalı. Ferguson’u okuduktan sonra bir devletin, şirketin, siyasi hareketin veya herhangi bir teşkilatın yalnızca resmî yapısına bakmak yetmemeye başlıyor. “En tepede kim var?” sorusunun yanına başka sorular ekleniyor: Kim kiminle konuşuyor? Bilgi hangi kanallardan geçiyor? Birbirinden kopuk çevreleri kim birbirine bağlıyor? Hangi insan veya kurum ağ içerisinde vazgeçilmez bir düğüm hâline gelmiş? Resmî yetki ile fiilî nüfuz aynı kişide mi toplanmış?
Belki de Ferguson’un kitabından çıkarılabilecek en kullanışlı ders budur. Kudreti anlamak için yalnızca makamlara değil, münasebetlere de bakmak gerekir. Devletler hâlâ var, şirketler hâlâ var, ordular, üniversiteler, bürokrasiler ve büyük müesseseler hâlâ hayatımızın merkezinde. Fakat bunların hiçbiri artık çevrelerindeki şebekelerden bağımsız çalışamıyor.
Belki de çağımızı anlamak için meydanla kule arasında bir tercih yapmak gerekmiyor. Asıl mesele, kulenin içerisindeki meydanı ve meydanın ortasında yükselen yeni kuleleri görebilmek.
Ferguson’un kitabı, aradan geçen yıllara rağmen, tam da bunun için okunmaya değer.