Şunu artık biliyoruz, sadece yamyamlardan oluşan bir kabile hayatta kalamaz. İnsan aynı anda hem saldırgan hem ürkek olamaz. Böyle yaşayamaz, çünkü başkasıyla kendi deneyimi üzerinden kurduğu empati insanı bir arayışa sürükler. Yamyamlık tabusu bir kabile içi kural olarak muhtemelen bu sürecin sonunda ortaya çıkmıştır. Taşa yazılan ilk emir muhtemelen budur: Birbirinizin etini yemeyeceksiniz!
Ama bu yamyamlığın sona erdiği anlamına da gelmez. İnsan eti yeme içgüdüsü, ne kabile içindekilere ne de diğer kabilelerin üyelerine karşı silinmez. Burada çocuksu bir dünyası vardı yamyamın. Öldürdüğü düşmanın etini yediği zaman, mevtanın gücünün ve cesaretinin kendi kanında dolaşacağına dair bir inançla hareket eder. Bu vahşi eylem, aynı zamanda düşmanı aşağılayarak diğer düşmanlara verilen bir gözdağıdır. Düşmana karşı duyulan öfkenin onun etini yiyerek ifade edilmesi pratiği 21. yüzyıla kadar taşındı. Kongo Savaşı’nda, Orta Afrika Cumhuriyeti’ndeki mezhep savaşlarında ve Suriye İç Savaşı’nda yamyamlık vakaları rapor edildi.
Kabile içi yamyamlık ise, daha ziyade, halihazırda ölmüş olan, yani kabile içinden hasmane bir dış müdahaleye maruz kalmadan hayata veda etmiş olan birisini onurlandırmak için yapılan seremoniler ile özdeşleştirilir. Ölmüş olanı içinde hissetmek, ondan bir hatıra saklamak gibi bir amaç vardır burada. Bunun tek istisnası ise kabileye ihanet suçlamasıdır. İhanet ile suçlanan, bir düşman gibi muamele görür ve o şekilde cezalandırılır.
Yani kabile üyelerinin birbirinin etini yemesi hâlâ mümkündür ve yamyamlığın aslında bir koşula, kurala bağlandığını görürüz. Yamyamlık kendi içinde bir hukuk üretmiştir. İşler burada karışır, çünkü bu hukuk, insan eti yemenin meşru bir zeminini de oluşturur ve insanın içgüdüsünü tatmin etmesi için güvenli bir yol açar.
Yamyam artık beklemeye çekilir ve gözetlemeye başlar. Hasretle ihanet edecek birilerini bulmayı umar. İhaneti cezalandırmak, hem kabilenin hayrı için gereklidir hem de o bitmez tükenmez et yeme dürtüsünü tatmin etmenin tek yoludur. Yamyamlık ayıplanır, tabudur ama ihaneti cezalandırmak övülür ve teşvik edilir. Üstelik, kabile dışı yamyamlık kadar tehlikeli ve riskli de değildir. Hainler her zaman daha az, daha zayıftır. Bütün mesele haini tanımlamaya, deşifre etmeye ve üzerine çullanmaya kalmıştır.
Yamyam için puslu hava, insan eti yemenin bir koşula bağlı bulunduğu ama bu koşulun şartlarının keyfi belirlendiği dönemlerdir. Bu kimin ihanet ettiğinin somut yasalar ile değil iktidarın buyruklarıyla belirlendiği anlara tekabül eder. Kabile şefi, birisini veya birilerini hain ilan eder ve ete hücum başlar. Artık yamyam için, her hangi bir masumu hain ilan etmek ve etini koparmak mümkündür. Hainlerin peşinde, kabilesine aşık bir av hayvanı görürüz. İhaneti büyüten, abartan ve bunu kabile için yaşamsal bir meseleye dönüştüren de odur. Sabah akşam ihanetten konuşan odur. Teyakkuz halinin asla bitmemesi gerekir. Hiçkimseden emin olunmamalıdır, şüphe her zaman ayakta kalmalıdır. Kabileyi koruyacak olan şey bu uyanıklık halidir.
İnsanlar, aralarına dalan yamyamlardan kendilerini korumak için siner, susar ve olabildiğince görünmez olmaya, dikkat çekmemeye gayret eder. Birisi konuşsun ve kendisini açık etsin diye sabırsızca bekleyen yamyamların olduğunu herkes bilir. Bu suskunluk ise en çok yamyamı sevindirir. Herkes susarken en çok bağıran yamyam olur. İhanete karşı cansiperane bir savaşın en önde koşan fedaisidir o. Ve bu mücadelenin mükafatı, sesi en gür çıkanın, en çok bağıranın dilediğini hain ilan edebilmesidir. Kurt artık kuzuları kafeslemiş, içlerinden kimi seçeceğine karar vermesi kalmıştır geriye.
Yamyam için kimin iktidar kimin hain olduğunun hiçbir önemi yoktur. Onun karnı doymalıdır ve bunun için mutlaka bir ihanete ihtiyaç vardır. Bir de bu ihanetin, iktidar tarafından belirleniyor oluşuna. Bu yüzden yamyam daima iktidarın yanında ihanetin karşısındadır. Kabileyi en çok sevdiğini bağıranlar arasında hep bir yamyam bulunur.
Okuduğum en iyi yamyam tasvirlerinden birisi Reşat Nuri Güntekin’in Yeşil Gece romanıdır. Genç ve aydınlanmacı bir öğretmenin gözünden Osmanlı’nın son dönemlerinden cumhuriyete kadar uzanan siyasal değişimleri okuruz. Lakin bütün bu değişimlere hızlıca adapte olan ve değişmeyen bir sınıf vardır. Sultan Hamit döneminde istibdatçı, Meşrutiyet’in ilanıyla hürriyetçi, Yunan işgali sırasında işbirlikçi ve cumhuriyetin ilanıyla birlikte bir gecede inkılapçı kılığına girenler aynı kişilerdir. Hangi kılığa girerlerse girsinler, ilk yaptıkları şey o dönemki iktidarın muhaliflerine karşı azılı birer militan gibi savaş açmaktır. Tıpkı yamyamların yaptığı gibi. İnsan eti ısırmıyorlardı belki ama yaptıkları düpedüz yamyamlıktı.
Fotoğraf: Polina Koroleva