“Pekin için asıl avantaj, ihracatı tamamen durdurmak değil, bunu yapabileceği ihtimalini sürekli gündemde tutmak.”
Yazar: Daniel Gros
İtalya’daki Bocconi Üniversitesi bünyesindeki Avrupa Politikaları Geliştirme Enstitüsünün direktörlüğünü yürütüyor.
Çeviri: Mert Söyler
Ekonomik güvenlik, dünyanın dört bir yanındaki hükümetlerin öncelikli gündem maddelerinden biri hâline geldi. Ama bu alanda somut adımlar atanlar daha çok Avrupa Birliği (AB) ve Amerika Birleşik Devletleri (ABD) gibi büyük ekonomiler. Bu ülkeler, ekonomik ortaklarını politikalarını değiştirmeye zorlayarak ya da alternatif tedarik kaynakları bularak dışa bağımlılıklarını azaltmaya çalışıyor. Daha küçük ekonomilerin ise ekonomik baskılara ve zorlamalara karşı kendilerini korumak için pek fazla seçeneği yok. Onlar açısından en gerçekçi çözüm, ticari ilişkilerini çeşitlendirmek.
Avustralya, 2020 yılında COVID-19’un kökenlerinin uluslararası düzeyde araştırılması çağrısında bulunduğunda Çin, ülkeye ithalat kısıtlamaları getirerek karşılık vermişti. Avustralya o tarihten bu yana ihracat pazarlarını çeşitlendirmeye yöneldi. Bugün benzer bir baskıyla Kanada karşı karşıya. ABD Başkanı Donald Trump’ın ticaret konusundaki taleplerine boyun eğmeyen Kanada, en büyük ticaret ortağı ABD’nin sert tepkisiyle karşılaştı. Bunun ekonomik sonuçlarını hisseden Kanada hükûmeti, ihracatını başka pazarlara yönlendirmek için yoğun çaba harcıyor.
Nadir Toprak Elementlerinde Çin’in Üstünlüğü
Ama bazı ürünler söz konusu olduğunda dünyanın en büyük ekonomilerinin bile hareket alanı oldukça dar. Bunların başında nadir toprak elementleri geliyor. ABD’nin F-35 savaş uçağı gibi en gelişmiş silah sistemlerinden elektrikli araçlara ve rüzgâr türbinlerine kadar pek çok yüksek teknoloji ürünü bu elementlere ihtiyaç duyuyor. Özellikle elektrikli araçlarda ve rüzgâr türbinlerinde kullanılan kalıcı mıknatısların üretiminde nadir toprak elementleri kritik bir rol oynuyor. Ne var ki hem bu elementlerin hem de bunlardan üretilen mıknatısların küresel tedariki birkaç ülkenin elinde yoğunlaşmış durumda. Çin ise bu pazarda açık ara en güçlü oyuncu.
Nadir toprak elementlerine erişimi güvence altına almak, AB ve ABD için hem ekonomik hem de ulusal güvenlik açısından temel önceliklerden biri. Çin’in bu alandaki hâkimiyetine ilişkin endişeler ise geçen yılın başlarında daha da arttı. Pekin yönetimi, söz konusu ürünlerin ihracatına lisans zorunluluğu getirdi. Her ne kadar resmî bir kota uygulanmasa ve genel bir ihracat yasağı ilan edilmese de lisans başvurularının değerlendirilmesi sırasında sevkiyatlar ciddi biçimde azaldı. Bu durumdan ilk etkilenenler, stoklarını oldukça düşük seviyelerde tutan Avrupalı ve Amerikalı otomobil üreticileri oldu. Şirketlerin düşük stoklarla çalışması, küreselleşmenin yaygınlaştırdığı ve ihtiyaç duyulan parçaların tam zamanında teslim edilmesine dayanan tedarik zinciri anlayışının bir sonucuydu.
Aslında sevkiyatlar kısa süre sonra yeniden başladı. Hatta Çin’in nadir toprak elementi ihracatı 2025 yılında bir önceki yıla göre arttı. Bugün de Çin, Batılı şirketlere bu kritik ürünleri sağlamayı sürdürüyor. Fakat ihracatın lisansa bağlanmış olması bile ABD ve Avrupa’daki karar alıcılara önemli bir mesaj veriyor: Çin, istediği zaman tedariki kesintiye uğratabilir.
Çin Neden İhracatı Tamamen Durdurmuyor?
Ama yaşananlar büyük ölçüde siyasi bir güç gösterisi olarak da görülebilir. Nadir toprak elementleri üzerinden yürütülen bu stratejik oyunda gerilimi tırmandırma avantajı Çin’in elinde. Pekin yönetimi, ihracatı durdurarak Batı ekonomilerine ağır bir bedel ödetebilir. Buna karşılık bu gücünü gerçekten kullanması için pek fazla neden yok. Çünkü ambargo, etkisi sınırlı ve bir kez kullanıldığında caydırıcılığının önemli bölümünü kaybeden bir silah.
Nitekim Çin, 2010 yılında genel ihracat kotaları getirerek nadir toprak elementi satışlarını ciddi biçimde kısıtladığında fiyatlar hızla yükselmişti. Fakat bu elementleri kullanan şirketler kısa sürede yeni koşullara uyum sağlamanın yollarını buldu. Bazıları nadir toprak elementlerine daha az ihtiyaç duymak için ürünlerini ve üretim süreçlerini yeniden tasarladı. Bazıları ise alternatif tedarikçilere yöneldi. Sonuçta fiyatlar zamanla eski seviyelerine döndü.
Bugün AB ve ABD zaten alternatif tedarik kaynakları oluşturmak için yatırım yapıyor. Çin de ihracat lisansları sayesinde elinde tuttuğu gerilimi tırmandırma seçeneğinin, ancak tam anlamıyla kullanılmadığı sürece değerini koruyacağının farkında görünüyor. Başka bir deyişle Pekin için asıl avantaj, ihracatı tamamen durdurmak değil, bunu yapabileceği ihtimalini sürekli gündemde tutmak.
Buna rağmen Çin’in yeni kısıtlamalara başvurabileceği endişesi Batı’da oldukça güçlü. Medyanın yaklaşımı da bu endişeyi artırıyor. Tedarikte yaşanan her aksama veya fiyatlardaki her ani yükseliş büyük bir heyecanla haberleştirilirken sevkiyatların yeniden başlaması ya da fiyatların eski seviyelerine dönmesi çok daha az ilgi görüyor.
Alternatif Tedarik Kaynakları Neden Yeterli Değil?
Öte yandan AB ve ABD, Çin’e alternatif tedarik kaynakları oluşturmanın hem uzun zaman aldığını hem de oldukça maliyetli olduğunu giderek daha iyi anlıyor. Bunun temel nedeni, Çin ihracatı ciddi biçimde kısıtlamadığı sürece yeni madencilik projelerinin yeterince kârlı olmaması.
Avrupa’nın alternatif kaynaklar geliştirme çabaları bugüne kadar kayda değer bir sonuç vermedi. Almanya Başbakanı Friedrich Merz gibi Avrupalı liderler bu alandaki yatırımların artırılması gerektiğini savunsa da somut ilerleme sınırlı kaldı. ABD ise alternatif tedarik kaynaklarına daha fazla yatırım yaptı. Ancak elde edilen ilerlemenin maliyeti de oldukça yüksek oldu.
Yeni madenler açmak ve üretim tesisleri kurmak yerine stok oluşturmak ise daha düşük maliyetli bir seçenek sunuyor. ABD hâlihazırda bu yönde adımlar atıyor. Merz gibi Avrupalı liderler de benzer bir yaklaşımı savunuyor. Japonya’nın deneyimi, stok oluşturmanın ne kadar etkili olabileceğini gösteriyor. Ülke, 1983 yılından bu yana tuttuğu nadir metal rezervleri sayesinde tedarik zincirlerinde yaşanan şokları atlatabiliyor.
Çin nadir toprak elementlerinin stoklanmasını engellemeye çalışsa da bunu başarması kolay değil. Çinli gümrük yetkilileri büyük miktarlı siparişleri daha sıkı denetleyebilir. Ancak yüz binlerce Batılı şirketin talep ettiği nadir toprak elementlerinin ne kadarının mevcut üretimde kullanılacağını, ne kadarının ise stoklara ayrılacağını belirlemeleri mümkün değil. Üstelik Batılı hükûmetler stratejik rezervlerini oluştururken Çin dışındaki mevcut tedarik kaynaklarından da yararlanabilir.
Ambargo Tehdidiyle Şekillenen Kırılgan Denge
Bütün bunlar dikkate alındığında, hem Çin’in hem de Batı’nın doğrudan bir ekonomik çatışmaya girmek yerine böyle bir çatışmaya hazırlandığını göstermeyi tercih etmesi daha olası görünüyor. Çin muhtemelen kapsamlı bir ihracat ambargosu uygulamayacak, ancak böyle bir ihtimali sürekli canlı tutacak. Nitekim Pekin yönetimi, kasım ayında nadir toprak elementi ihracatına yönelik ek kontrollerin askıya alınması kararını iki ay daha uzattı.
Batı ise büyük olasılıkla nadir toprak elementlerinde tamamen kendi kendine yeterli hâle gelemeyecek. Buna rağmen olası bir tedarik krizine karşı kırılganlığını azaltmaya çalışmayı sürdürecek. Sonuçta taraflar arasında huzursuz ve kırılgan bir denge oluşması beklenebilir. Bu dengede Çin, sivil amaçlarla yapılan ihracatın büyük bölümüne izin vermeye devam ederken istediği bazı sevkiyatları geciktirme imkânını da elinde tutacak.
Bu durum, Batılı hükûmetlerin hem stratejik stoklarını korumak hem de Çin dışında sınırlı bir üretim kapasitesi oluşturmak için ek maliyetlere katlanmasını gerektirecek.
Dolayısıyla politika yapıcıların yanıt araması gereken asıl soru, Çin’e bağımlılığın tamamen ortadan kaldırılıp kaldırılamayacağı değil. Asıl mesele, geçici bir tedarik kesintisine karşı ne kadar güvence sağlamanın bu maliyete değeceği. Bir diğer önemli soru ise bu güvence arayışının, kendisini stratejik açıdan vazgeçilmez ilan eden her sektörün sürekli kamu desteği aldığı, sınırları belirsiz bir sübvansiyon sistemine dönüşmesinin nasıl önlenebileceği.
Yazının orijinaline bu linkten ulaşabilirsiniz.
Fotoğraf: Albert Hyseni

