“Yapay zekâ verilen işleri yerine getirecek, hayal gücünü kullanmak ise bize düşecekti. Önemli olan, aramızdaki iş bölümünü doğru kurmaktı.”
Yazar: Dani Rodrik
Harvard Üniversitesinde Uluslararası Siyasi Ekonomi Profesörü, Uluslararası Ekonomi Birliği’nin (IEA) eski başkanı
Çeviri: Mert Söyler
İsviçre asıllı Amerikalı psikiyatrist Elisabeth Kübler-Ross, ölümcül bir hastalık teşhisi alan insanların yas sürecinde beş aşamadan geçtiğini yazmıştı: İnkâr, öfke, pazarlık, depresyon ve kabullenme. Yapay zekânın hızla gelişen yetenekleri karşısında verdiğimiz tepkiler için de benzer bir şey söylemek mümkün.
Başlangıçta yapay zekânın gelişmiş bir arama motorundan ya da insanı makul ölçüde taklit edebilen bir sohbet robotundan öteye geçemeyeceğini düşünüyorduk. Bu yüzden teknolojinin hayatımızı ve mesleklerimizi ciddi biçimde etkileyeceği ihtimalini görmezden gelmek pek de zor değildi.
Derken yapay zekâ her yerde karşımıza çıkmaya başladı. Üstelik çoğu zaman son derece sinir bozucu biçimlerde. Avukatların hazırladığı dilekçelerde gerçekte var olmayan mahkeme kararlarına yapılan atıflarda, hatalar ve güvenlik açıklarıyla dolu yazılım kodlarında, beklenmedik yanıtlar veren müşteri hizmetleri botlarında ve benim gibi akademisyenleri özellikle rahatsız eden öğrenci ödevlerinde yapay zekânın izlerini görür olduk. Bütün bunlar öfkelenmek için fazlasıyla yeterliydi.
İnkârdan Pazarlığa: İnsan ile Yapay Zekâ Arasındaki İş Bölümü
Ama zamanla yapay zekâ gelişti. Uydurma bilgiler, halüsinasyonlar ve hatalar giderek azaldı. Öğrencilerin yapay zekâ kullanmasını engellemenin mümkün olmadığı anlaşıldıkça pek çok kişi bu teknolojinin öğrenmeyi kolaylaştırabilecek yönlerini de görmeye başladı. Artık pazarlık aşamasına geçmiştik.
Çalışma biçimlerimizde pek çok değişiklik yapmamız gerekecekti. Yine de kendimizi, yapay zekânın yapabileceklerinin doğal sınırları olduğuna inandırıyorduk. Yapay zekâ, hiçbir insanın yetişemeyeceği bir hızda muazzam miktarda zihinsel ve analitik iş yapabilirdi. Ama muhakeme, beğeni, değerler ve tercihler gibi konular hâlâ insan zihnine özgüydü ve öyle kalacaktı. Yapay zekâ verilen işleri yerine getirecek, hayal gücünü kullanmak ise bize düşecekti. Önemli olan, aramızdaki iş bölümünü doğru kurmaktı.
Uzun süre bu düşünceye tutundum. İtiraf etmeliyim ki bana epey teselli veriyordu. Ne var ki yapay zekâ bu iş bölümüne pek de sadık kalmadı. Sohbet robotuma ne zaman bir soru sorsam yalnızca yanıt vermekle kalmıyor, çok daha fazlasını sunuyordu. Başka nelere bakmam gerektiğini söylüyor, konuya farklı bir açıdan yaklaşmamı öneriyor, daha önce üzerinde çalıştığım projelerle bağlantılar ya da karşılaştırmalar kuruyordu. Üstelik o projelerde yapay zekâdan yararlanıp yararlanmamam da fark etmiyordu.
Doğrusu bu durum biraz can sıkıcıydı. Ama sunduğu fikirlerin değerini de inkâr edemezdim. Yeterince zamanım olsaydı benzer düşüncelere kendi başıma da ulaşabileceğime inanmak istiyorum. Ne var ki sohbet robotum sürekli benden önce davranıyordu. Daha da kötüsü, hayal gücünü kullanmakta da oldukça başarılıydı.
Meslektaşım Jason Furman’ın, yapay zekâ araçlarının bugün Beyaz Saray Ekonomi Danışmanları Konseyinde (CEA) çalışan eğitimli ekonomistlerden daha iyi iş çıkarabileceği yönündeki iddiasından esinlenerek sohbet robotumu zor bir soruyla sınamaya karar verdim: “Yıl 2027. Ülke ciddi bir bakım kriziyle karşı karşıya. Evde bakım hizmeti veren çalışan sayısı yetersiz. Yardımsız kalan yaşlılar ve engelli bireyler arasında kazalar ve ölümler artıyor. Çalışanlar ise yakınlarına bakabilmek için iş gücü piyasasından çekiliyor. Ekonomi Danışmanları Konseyi Başkanının, ABD Başkanına sunmak üzere çözüm önerilerine ihtiyacı var.”
Enter tuşuna bastım. Yapay zekâ hemen ayrıntılı öneriler içeren teknik bir politika notu hazırladı. Federal hükûmetin eyaletlere sağlayacağı eş finansman desteklerinden Medicaid kapsamında yapılan ödemelerin yeniden düzenlenmesine ve bakım çalışanlarına yönelik bir vize programına kadar pek çok öneri sunuyordu. Üstelik bunların maliyetlerini de hesaplamıştı. Bununla da yetinmeyip, her zamanki gibi kendisine verilen görevin sınırlarını aşarak programın siyasi açıdan nasıl pazarlanabileceğine ilişkin bir strateji bile geliştirmişti.
Kendi kendime, “Hmm, sohbet robotum mevcut ekonomik ve kurumsal düzenin sınırları içinde gerçekten çok iyi çalışıyor.” diye düşündüm. Peki bu sınırların dışına çıkabilir miydi?
Bunu anlamak için siyasi gerçekleri bir kenara bırakmasını ve alışılmışın dışında politika önerileri geliştirmesini istedim. Karşıma oldukça ilginç fikirlerle çıktı. Bunlardan biri, gençlerin yaşlıların bakımını üstlenmek üzere görevlendirileceği bir Ulusal Bakım Birliği kurulmasıydı. Bir diğeri ise yeterince kullanılmayan ofislerin ve alışveriş merkezlerinin, ölçek ekonomilerinden ve hizmetlerin aynı yerde toplanmasının sağlayacağı avantajlardan yararlanacak “bakım bölgelerine” dönüştürülmesiydi.
Sonra bir anlık hevesle, yazılarımdan birini stand-up gösterisine dönüştürmesini istedim. Ortaya çıkan metin beni öylesine güldürdü ki yanımdan geçenlerin ruh sağlığımdan endişe etmesinden korktum. Kavrayış, hayal gücü, mizah! Hani bunlar bizim aramızdaki anlaşmanın bir parçası değildi?
İnsan Düşüncesinin Geleceği ve Depresyon Aşaması
İşte o noktada içimi bir karamsarlık kaplamaya başladı. İnsan düşüncesinin artık makinelerin ürettiklerinden ayırt edilemeyeceği ve insanın düşünmesine her geçen gün daha az ihtiyaç duyulacağı bir dünya fikri beni hüzünlendirdi. Yapay zekânın kendi alanları üzerindeki etkilerine ilişkin ortak bir mektup imzalayan matematikçiler gibi ben de işlerimizi yapay zekâya bırakmanın beraberinde getireceği “kavramsal anlayış ve kavrayış kaybı” konusunda endişelenmeye başladım. Bu ihtimal hem korkutucu hem de insanın ne düşüneceğini bilemediği kadar sarsıcıydı.
Yasın beş aşamasını anlatan modele göre sırada kabullenme var. Fakat burada bir tercih yapma şansımız bulunuyor. Ölümcül bir hastalığın aksine, yapay zekâ ve onun nasıl kullanılacağı kontrolümüz dışında değil.
Teknolojiyi geliştiren Silikon Vadisi şirketlerinden onu kullanan işletmelere, yapay zekânın hangi alanlarda ve nasıl kullanılmasının uygun olduğunu belirleyen meslek topluluklarından er ya da geç, tercihen daha fazla gecikmeden, bu alanı düzenlemek zorunda kalacak hükûmetlere kadar pek çok aktör, yapay zekâyla kuracağımız ilişkiyi şekillendiren kararlar alıyor. Üstelik bu kararlar her gün veriliyor. Yapabileceğimiz en büyük hata, yapay zekâya gereğinden fazla alan bıraktığımız bir dünyayı kabullenmek olur.
Sonunda insanlığın iyiliği için yapay zekâ kullanımına nasıl sınır koyacağımızı bulmamız gerekecek. Bunu anlamak için performans artırıcı ilaçları düşünmek yeterli. Bu ilaçlar insanın kapasitesini geçici olarak artırsa da uzun vadede kullanıcılarına zarar veriyor. Yapay zekâ da bir bakıma onlara benziyor. Ancak çok daha güçlü ve yaratabileceği yıkıcı yan etkiler de muhtemelen çok daha geç ortaya çıkacak. Onu hiçbir sınır koymadan kullanmanın cazibesi bugün çok güçlü. Gelecekte de böyle olmaya devam edecek.
Homeros’un destanındaki Odysseus, Sirenlerin bilgi vaat ettiğini ama sonunda felakete sürüklediğini biliyordu. Bu yüzden onların büyüleyici şarkılarına kapılıp gemisini daha önce sayısız denizcinin ölümüne neden olan kayalıklara doğru sürmemek için kendisini geminin direğine bağlatmıştı. Yapay zekâ karşısında bizim de benzer bir sınavımız var: İnsanlığımızı kaybetmemek için kendimize sınır koymayı öğrenmek.
Yazının orijinaline bu linkten ulaşabilirsiniz.
Görsel: Wikimedia Commons