“Trump’ın ardından tek taraflı hareket etmeye daha az eğilimli bir başkan göreve gelse bile ABD’nin tartışmasız küresel liderlik rolünü yeniden üstlenecek ne siyasi iradesi ne de kapasitesi var.”
Yazar: Ian Bremmer
Eurasia Group ve GZERO Media kurucusu ve başkanı; BM Yapay Zekâ Yüksek Düzey Danışma Kurulu Yürütme Komitesi üyesi; Columbia Üniversitesinde siyaset bilimci
Çeviri: Mert Söyler
ABD’de 3 Kasım’da yapılan ara seçimlerin hemen ardından Temsilciler Meclisindeki Demokratların lideri ve meclisin bir sonraki başkanı olması beklenen Hakeem Jeffries, “Amerika geri döndü.” açıklamasını yaptı. Demokratlar, Kongrenin her iki kanadında da büyük farklarla çoğunluğu yeniden ele geçirdi. Üstelik Kansas, Teksas ve Güney Carolina gibi uzun yıllardır Cumhuriyetçilerin kalesi olarak görülen eyaletlerde bile zafer kazandılar. Jeffries’in kutlama yapmak için pek çok nedeni var. Ama ABD’nin müttefikleri açısından asıl soru şu: Amerika neye geri döndü ve bu dönüş ne kadar sürecek?
ABD’nin kendi kurduğu uluslararası düzenden geri çekildiği ve başka hiçbir ülkenin ya da ülke grubunun onun yerini almaya istekli veya yeterli güce sahip olmadığı G-Sıfır (G-Zero) dünyasının yükselişi üzerine uzun zamandır yazıyorum. Elbette Rusya’nın uluslararası kuralları hiçe sayan tutumu ve Çin’in küresel piyasalara entegre olmasına rağmen siyasi sistemini ve ekonomisini liberalleştirmeyi reddetmesi, bu yeni düzenin ortaya çıkmasında etkili oldu. Ama uluslararası sistemin aşınmasındaki asıl etkenlerden biri ABD’nin geri çekilmesiydi. Üstelik Trump’ın iki başkanlık döneminde de bu süreci hızlandırmak bilinçli bir siyasi tercihti.
ABD Dış Politikasında Süreklilik Krizi
Trump’ın MAGA hareketi, Amerikan toplumunda dış politikaya yönelik giderek artan güvensizlikten beslendi. Küreselleşmenin gerisinde bıraktığı geniş toplum kesimleri ve Orta Doğu’daki başarısız savaşların yarattığı öfke, ABD’nin uluslararası düzene liderlik etmesi gerektiği yönündeki köklü inancı sarstı. Fakat Amerikan liderliğinin zayıflamasının tek nedeni, seçmenlerin değişen beklentileri doğrultusunda alınan siyasi kararlar değildi. Ülke içindeki keskin siyasi değişimler de dış politikada sürekliliği giderek zorlaştırdı.
Demokratların bu yılki ara seçimleri kazanmasıyla birlikte, son 26 yılda yapılan 14 ulusal seçimin 12’sinde Beyaz Saray ya da Kongrenin en az bir kanadı el değiştirmiş oldu. Oysa önceki 40 yılda yapılan 20 seçimin yalnızca yedisinde böyle bir değişim yaşanmıştı. Partiler arasındaki kutuplaşmanın derinleşmesi ve dış politikada uzun yıllar boyunca korunan partiler üstü uzlaşının dağılmasıyla birlikte bu siyasi istikrarsızlık, birbirini izleyen keskin politika değişikliklerini beraberinde getirdi. ABD’nin Paris İklim Anlaşması’na ve Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Konseyine defalarca katılıp ardından ayrılması ya da Trump’ın, Barack Obama döneminde İran’la varılan Kapsamlı Ortak Eylem Planı’nı (JCPOA) feshetmesi, bu savrulmanın en çarpıcı örnekleri arasında yer alıyor.
Bu durum, başta Avrupa ülkeleri olmak üzere ABD’nin müttefiklerini de sürekli değişen Washington politikalarına uyum sağlamaya zorladı. Eski Başkan Joe Biden, Trump’ın ilk döneminde yıpranan transatlantik ilişkileri onarmaya çalışırken aynı sorunla karşılaşmıştı. Biden, dünya liderlerine “Amerika geri döndü.” dediği görüşmelerden sık sık söz ediyor, ancak muhataplarının kendisine “Peki ama ne kadar süreliğine?” diye sorduğunu da anlatıyordu.
Trump’ın Beyaz Saray’a dönmesinin ardından NATO’nun önemini sorgulaması, Grönland’ı ele geçirme tehditlerinde bulunması ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’le pazarlıklara girişmesi, Avrupa başkentlerindeki kaygıları daha da artırdı. Avrupa ülkeleri, Washington’a eskisi kadar güvenemeyeceklerini görerek kendilerini yeni koşullara hazırlamaya başladı.
Avrupa ve Diğer Müttefikler Riskleri Azaltmaya Çalışıyor
Avrupa’nın amacı ABD ile bağlarını koparmak değil, Washington’a bağımlı olmanın getirdiği riskleri azaltmaktı. Amerikan güvenlik garantilerine duyulan güvenin giderek azalması, Avrupa ülkelerini savunmaya yeniden yatırım yapmaya yöneltti. Almanya da ordusunu güçlendirebilmek için borçlanma kurallarını değiştirdi.
Benzer bir arayış Orta Doğu’da da kendini gösterdi. ABD’nin İran’a karşı yürüttüğü savaşın bölgedeki istikrarı sarsmasının ardından ülkeler, güvenliklerini sağlamanın yeni yollarını aramaya başladı. Bu süreçte Suudi Arabistan, Türkiye ve Pakistan, Mekke Ortak Savunma Anlaşması’nı oluşturdu.
ABD’nin pek çok müttefiki ekonomik ilişkilerinde de yeni ortaklara yöneldi. Trump’ın baskılarıyla karşı karşıya kalan Kanada, Avrupa Birliği ile ilişkilerini güçlendirirken Çin’le iş birliğini derinleştirmenin yollarını arıyor. AB ise bir yandan Arjantin, Brezilya, Paraguay ve Uruguay’dan oluşan Mercosur ile, diğer yandan Hindistan’la yeni anlaşmalar yaptı.
Kuşkusuz ABD’nin pek çok müttefiki, ara seçimlerde Demokratların yeniden güç kazanmasını memnuniyetle karşıladı. Zira partinin aşırı sol kanadında dış dünyadan uzak durmayı savunan eğilimler bulunsa da Demokratlar genel olarak uluslararası kurumlara ve çok taraflı iş birliğine daha fazla önem veriyor.
Senato Dış İlişkiler Komitesi ile Temsilciler Meclisi Dış İlişkiler Komitesinin yönetiminin Demokratlara geçmesi, Trump’ın yetkileri üzerinde Kongre denetiminin yeniden güçlenmesi anlamına geliyor. Bu gelişme, ABD dışındaki pek çok gözlemci için sevindirici olsa da Trump yönetiminin İran, Küba ve Venezuela’ya yönelik sert politikalarını durdurması pek olası görünmüyor. Washington’ın dış politika kararlarında daha çok taraflı bir yaklaşım benimsemesini bekleyen müttefiklerin, en erken 2028 seçimlerinin sonrasını beklemesi gerekecek.
Trump Sonrası Dönemde de Eski Düzen Geri Gelmeyecek
Fakat Trump’ın ardından tek taraflı hareket etmeye daha az eğilimli bir başkan göreve gelse bile ABD’nin tartışmasız küresel liderlik rolünü yeniden üstlenecek ne siyasi iradesi ne de kapasitesi var. Ülke içindeki derin siyasi bölünmeler ve giderek ağırlaşan mali kısıtlar, Washington’ın hareket alanını daraltıyor. Üstelik Çin’in yükselişi ve uluslararası alanda artan etkisi de ABD’nin eski konumuna dönmesini zorlaştırıyor.
Ara seçimlerin hemen ardından yaşanan bir gelişme de bu tabloyu gözler önüne serdi. Başkan Yardımcısı JD Vance, X platformunda yayımladığı uzun bir paylaşımda partisinin seçimlerde uğradığı kayıplardan İran savaşını sorumlu tuttu. Bu açıklama, Washington’ın gelecekte yeni askeri saldırılar düzenlemek yerine müzakerelere ağırlık verebileceği yönünde tartışmaları beraberinde getirdi.
ABD’de savaş ve diplomasiye ilişkin kararlar giderek daha hızlı alınıyor ve bu kararların ne yönde değişeceğini öngörmek de her geçen gün zorlaşıyor. Demokratların seçim zaferi, Trump yönetiminin dış politikadaki “Önce Amerika” yaklaşımının sonunun başlangıcı olabilir. Ama bu, Washington’ın yeniden tutarlı ve güvenilir bir dış politikaya döneceği anlamına gelmiyor. ABD’nin müttefikleri açısından asıl sorun da burada yatıyor. Ve G-Sıfır dünyasının, en azından şimdilik, kalıcı olmasının temel nedenlerinden biri de bu.
Yazının orijinaline bu linkten ulaşabilirsiniz.
Fotoğraf: Daniel Kraus