Meksika’da 2 Haziran 2024’te yapılan başkanlık seçimlerine iki kadın aday damgasını vurdu. Adaylardan Claudia Sheinbaum oyların %60’ını alarak Meksika’nın ilk kadın başkanı oldu ve siyasi cam tavanları paramparça etti. İstikrarsızlık, uyuşturucu, kadın cinayetleri ve kadınlara yönelik olumsuz önyargılarla öne çıkan Meksika’da böylece siyasi hava da değişti.
Meksika bu seçimle daha önce kadın başkan seçmiş olan Brezilya, Arjantin ve Şili gibi Latin Amerika ülkeleri arasına dahil oldu. Dünyada ilk olarak 1974 yılında Arjantin’de Isabel Martinez de Perón, devlet başkanlığı koltuğuna oturan ilk kadın olmuştu.
Güney Amerika bölgesi bu ilk kadın başkandan sonra kadın başkanlar seçmeye alıştı. Öyle ki Latin Amerika’da 2007 ve 2014 yılları arasında aynı anda; Şili (Michelle Bachelet Jeria), Arjantin (Cristina Fernandez de Kirchner), Kosta Rika (Laura Chinchilla) ve Brezilya’da (Dilma Vana Rousseff) devlet başkanı koltuğunda kadınlar oturuyordu. Günümüzde çok daha küçük ülkeler; Honduras (Iris Xiomara Sarmiento), Barbados (Dame Sandra Mason) ve Trinidad ve Tabogo’da da (Christine Carla Kangaloo) kadın başkanlar (IPU, 2023) iktidardalar.
Meksika’nın bölgenin üçüncü büyük ülkesi olarak bir kadın başkan seçmesi çok önemli. Çünkü Meksika bir Latin ülkesi olsa da coğrafi olarak Kuzey Amerika’da yer alıyor. Dolayısıyla Meksika, kadın başkan seçebilen ilk Kuzey Amerika ülkesi olma unvanını da kazanmış oldu.
Meksika’da Kadınların Siyasi Güce Erişiminde Oyunun Kurallarını Ne Değiştirdi?
Meksika’da kadınların siyasette güçlenmesi ve en üst siyasi pozisyona yükselmesi tesadüfen gerçekleşmedi. Bu sebeplerin başında cinsiyet eşitliğini teşvik eden zorunlu cinsiyet kotalarının sunduğu yasal çerçeve gelmektedir. Meksika, siyasette ve kamusal görevlerde cinsiyet eşitliği konularında olağanüstü sosyal, kurumsal ve kültürel değişimler yaşadı.
Her şey 1996 yılında Meksikalı milletvekillerinin tüm kongre adaylarının %30’unu kadınların oluşturmasını tavsiye etmesiyle başlamıştı. 2002’de %84’ü erkek olan Kongre bu öneriyi yasalaştırdı. Kota 2008’de %40’a, 2014 yılında %50’ye çıkarıldı. Bu çabalar, 2019’da “her şeyde cinsiyet eşitliği/gender equality in everything” adı verilen cesur anayasa reformuyla taçlandırılmıştır. Yasa %50’lik kotayı; siyasi partilerin kongre sandalyeleri, valilikler, belediye yönetim pozisyonları ve hatta Yüksek Mahkeme için eşit sayıda erkek ve kadın adayı kapsayacak şekilde genişletmiştir.
Kotalar zaman içerisinde adaylıkta oyun alanını eşitledi ve daha fazla kadının aday olmasının önünü açtı. Eşitliği sağlama çabaları yerel seçimlerde ve eyalet seçimlerinde karşılık buldu ve Kongre’de kadın temsili 1994 yılında %15 iken 2023’e gelindiğinde %50’ye çıktı. Meksika, kadın temsil oranı ile 186 ülke içinde 4. sıraya (IPU, 2023) yükseldi ve kadın temsilinde dünya liderlerinden biri haline geldi. Bölgenin diğer büyük ülkeleri; Kanada %30.7 ile 61. sırada kalırken Amerika Birleşik Devletleri %29.4 ile 67.sırada yer aldı.
Claudia Sheinbaum’un Zafer Anahtarı, Halefi Andrés Manuel López Obrador mu?
Sheinbaum’un iktidara yükselişinde, iktidar partisi adayı olması ve Başkan Andrés Manuel López Obrador’un (AMLO) desteğini almasının etkisi olduğu söylenmektedir. Güçlü bir başkanın halefi olmak elbette Sheinbaum’un başarısına katkı sağlamıştır ama onu zafere taşıyan tek anahtar bu değildir. Sheinbaum, iktidara giden yolu kendi nitelikleri ve siyasi deneyimleriyle adım adım inşa etmiştir. Enerji Mühendisliği alanında doktora derecesine sahiptir. 2007 yılında Birleşmiş Milletlerin Hükümetler Arası İklim Değişikliği Paneli’nde Nobel Barış Ödülü’nü kazanan ekibin içinde yer almıştır. Ayrıca, çevre bakanlığı yapmış, Tlalpan ve Mexico City belediye başkanlığı görevlerini yürütmüştür.
Halefinin desteğini almak erkek aday (örneğin Joe Biden ve Barack Obama) için sorun olmazken Sheinbaum için bunun söylenmesi “kadın başkana karşı önyargıların” devam ettiğini göstermektedir. Latin Amerika’da 1974-2021 yılları arasında başkanlık koltuğuna oturan 13 kadından ikisinin de (Dilma Rousseff ve Laura Chinchilla) haleflerinin desteğini alarak aday oldukları ve iktidara giden yolda bağlarını genişlettikleri (Tali, 2022) görülmektedir. Erkek adaylar gibi kadınlar da haleflerinin güçlü itibarlarından seçim avantajları sağlamışlardır.
Sheinbaum kampanyasını; ekonomik kalkınma, eğitimde eşitlik ve sağlık hizmetlerinin iyileştirilmesi, güvenlik stratejisi, güvensizliğin sosyal nedenlerinin araştırılması ve yargı reformu üzerine kurmuştur. İklim değişikliği ve sürdürülebilir enerji politikalarını geliştirme sözü vermiştir. İktidarın altı yıllık başarısı elbette başarıya katkı sağlamıştır ama pek çok insan da politikalarını beğendiği için ona oy vermiştir. Sheinbaum, aldığı oyun %31’ini kendi politikalarının seçmenleri çekme konusundaki başarısı ile almıştır. Halk, özellikle de kadınlar, Sheinbaum’u ülke tarihinde görülmedik bir oy yüzdesiyle (%60) başkanlık koltuğuna oturtmuştur.
Kadın Başkanlar Diğer Kadınlar İçin Dönüm Noktası mı?
Meksika’da kadınlar 1953’e kadar seçme hakkına sahip olmamalarına rağmen bugün Meksika’nın 200 yıllık cumhuriyet tarihinde ilk defa karar alma sürecinin en üst pozisyonuna çıkarak siyasi cam tavanları kırdılar. Seçim öncesi yapılan anketlerde Sheinbaum’un kampanyasının daha çok kadınlar tarafından desteklendiği ortaya çıktı. Sheinbaum’un kadınların desteğine karşılık ne kadar kadın dostu politika üreteceği veya kadın sorunlarını dile getireceğini önümüzdeki süreç gösterecek.
Diğer taraftan Sheinbaum, toplumsal cinsiyet temelli sorunlarla ilgili sınırlı bir anlayış ortaya koysa da belediye başkanlığı döneminde ülkenin temel sorunlarından olan kadın cinayetleriyle ilgilenmek üzere özel bir savcılık ofisi kurmuştur. Başkanlığı sürecinde de kadın cinayetlerine karşı politika üretmesi beklenmektedir. Bu bağlamda kadın başkan, hem ülkesi hem de kadınlar için bir dönüm noktasıdır.
Dünyanın kadın başkanlar açısından günümüzdeki durumuna dönecek olursak IPU’nun 2023 verilerine göre dünyada 151 ülkenin sadece 17’sinde kadın başkan (%11,3) varken; yapılan seçimler ya da istifalarla ülke sayısı günümüzde 12’ye, kadın başkan oranı da %7.9’a düşmüştür. Beş ülke ise (Bosna Hersek, Macaristan, Nepal, Singapur ve Slovenya) tekrar kadın başkan seçmemiştir.
Tablo 1. Dünya’da Kadın Devlet Başkanları
| Ülke | Ad ve Soyad | Göreve Başlama Tarihi |
| Barbados | Dame Sandra Mason | 30 Kasım 2021 |
| Etiyopya | Sahle-Work Zewde | 25 Ekim 2018 |
| Gürcistan | Salome Zurabişvili | 16 Aralık 2018 |
| Honduras | Iris Xiomara Castro Sarmiento | 27 Ocak 2022 |
| Hindistan | Droupadi Murmu | 25 Temmuz 2022 |
| Moldova Cumhuriyeti | Maia Sandu | 24 Aralık 2020 |
| Peru | Dina Ercilia Boluarte Zegarra | 7 Aralık 2022 |
| San Marino | Maria Luisa Berti | 16 Eylül 2022 |
| Slovenya | Nataša Pirc Musar | 23 Aralık 2022 |
| Tanzanya | Samia Suluhu Hassan | 19 Mart 2021 |
| Trinidad ve Tabago | Christine Carla Kangaloo | 20 Mart 2023 |
| Yunanistan | Katerina Sakelaropulu | 13 Mart 2020 |
| Meksika | Claudia Sheinbaum’un | 1 Ekim 2024 |
Kaynakça
Tali, Ruziye (2022), En Yüksek Cam Tavanlara Meydan Okumak: Latin Amerika Kadın Devlet Başkanları, Türkiye Siyaset Bilimi Dergisi, Cilt 5, sayı 1. s. 2-17.
https://news.northeastern.edu/2024/06/04/claudia-sheinbaum-mexico-woman-president
https://time.com/6983246/president-sheinbaum-mexico-election